Programma Watersysteem

Gebiedsgericht werken begint met een op het gebied gerichte organisatie, een gebiedsgerichte programmering en een integrale opdrachtverlening. Daarbij willen we dat onze aanpak voor het watersysteem aansluit bij de specifieke kenmerken en behoeften van elk gebied. Daarom zetten we vol in op gebiedsgericht maatwerk, waarbij we samenwerken met lokale partners zoals agrariërs, bewoners en natuurorganisaties. Onze beheerders zijn zichtbaar en actief in het gebied. Met korte lijnen naar belanghebbenden zorgen we voor snelle afstemming. Ze vervullen hiermee voor ons een ambassadeursrol . De kennis en ervaring van "buiten" benutten we om onze nieuwe plannen en projecten te versterken met praktische en frisse inzichten. Door intensieve samenwerking met de provincie, gemeenten, landbouw en natuurorganisaties stemmen we het peilbeheer en de inrichting van het watersysteem af op lokale behoeften en toekomstige ontwikkelingen. 

Het maatwerk dat we toepassen hebben we ingedeeld naar deelgebieden veen, klei en zand, bebouwd gebied en Waddeneilanden. Voor ieder deelgebied brengen we de specifieke wateropgaven in kaart, zodat we samen kunnen werken aan gedragen en effectieve oplossingen. We organiseren participatiebijeenkomsten en pilots om nieuwe ideeën en initiatieven te testen en te ondersteunen. 

Deelgebied veen
Onder de paraplu van het Veenweideprogramma werken we samen met de provincie, gemeenten en landbouworganisaties aan pilots en gebiedsprocessen in de onder het programma vallende gebieden. Met het verhogen van het waterpeil zoeken we een juiste balans tussen waterbeheer, landbouw en natuur. Samen kijken we ook naar innovatieve maatregelen zoals natte teelten en vernatten van deze veengebieden om het veen beter vast te houden. Aanpassingen in het watersysteem in deze benoemde gebieden kunnen alleen gerealiseerd worden als er vrijwillig meegewerkt wordt. Dit lukt alleen als er voldoende middelen zijn om nadelige effecten te mitigeren. 

Het tweede ijkmoment van het Veenweideprogramma is in 2027 voorzien. Hierin zal de keuze gemaakt moeten worden of de veengebieden met een veenpakket dunner dan 80 centimeter (inclusief moerige gronden) en de veengebieden met een dik kleidek (dikker dan 40 centimeter) ook een bijdrage moeten leveren aan de doelstellingen van het Veenweideprogramma. 

Op basis van de evaluatie van het huidige Waterbeheerprogramma lopen we in het veen met een aantal activiteiten achter. In de gebiedsprocessen zetten we van nu in op het realiseren van verhogen van peilen en extra waterberging. Hiervoor moeten we ons richten op draagvlak in deze gebieden. Voor het inrichten van overgangszones rond kwetsbare functies gaan we de provincie vragen om inventarisaties hiervoor grootschaliger op te pakken. Voor het aanpassen van de waterhuishouding zetten we in op het gebiedsproces om gezamenlijke ambities en doelen te verkennen. In Aldeboarn De Deelen zuid gaan we starten met de eerste maatregelen om peilopzet mogelijk te maken. We gebruiken de ervaringen van Aldeboarn - De Deelen om in de andere gebiedsprocessen sneller stappen te kunnen zetten.

Deelgebied klei
In het Regionaal Waterprogramma van de provincie is afgesproken om samen een integrale visie voor noordelijk zeekleigebied op te stellen. In grote lijnen is de visie voor het watersysteem in het zeekleigebied in de BoVi opgenomen. De visie wordt nog verder uitgewerkt in ruimtelijke beleid (POVI) en beleid en maatregelen die in het nieuwe WBP zullen worden opgenomen. Aansluitend volgt programmering van deze maatregelen. We brengen daarbij in beeld hoe het staat met de verzilting in de ondergrond, onder andere via het onderzoekstraject FRESHEM,  en verzilting van het watersysteem en de ondergrond zoveel mogelijk tegengaan om de hoogwaardige akkerbouw in stand te houden. Dit in samenwerking met Salta, waar kennis over verzilting gedeeld wordt. 

Deelgebied zand
In de zandgronden willen we water vasthouden om verdroging tegen te gaan en om piekafvoeren naar het lage midden te verkleinen. Dat doen we door te investeren in waterconserverings-maatregelen op terreinen van derden, door grondwateronttrekkingen meer in balans te brengen met de aanvulling van grondwater, en door beekherstel. Bij de voorbereiding van die maatregelen  werken we samen met de provincie, gemeenten, landbouw en natuurorganisaties om alle belangen in een integraal ontwerp te behartigen. Door (regen)water in (landbouw)bodems langer vast te houden verminderen we de emissies van nutriënten (met name stikstof en fosfor) en bestrijdingsmiddelen naar het oppervlaktewater en wordt de waterkwaliteit verbeterd en het halen van de doelen voor de Kaderrichtlijn Water (KRW) vergroot. Een voorbeeld van een project in deze is het project Koningsdiep.

Voor meer grip op grondwateronttrekkingen ontwikkelen we beleid (Duurzaam Beheer Zoetwater) waarin de grondwatervoorraad beter wordt beschermd, natuur minder nadelige gevolgen ondervindt en water eerlijk verdeeld wordt tussen gebruikers. Samen met het dagelijks bestuur is de richting voor het nieuwe beleid bepaald, dit wordt dit jaar op een informatiebijeenkomst met het algemeen bestuur gedeeld. Na participatie volgt vaststelling in het algemeen bestuur (2027).

We ontwikkelen een programmering voor de zandgronden waarin is aangegeven welke maatregelen we waar in het gebied graag zien en welke investeringen daarvoor beschikbaar zijn.

Bij de waterconserveringsmaatregelen op terreinen van derden wordt zoveel als mogelijk de koppelkansen voor het verbeteren van de waterkwaliteit meegenomen. We handhaven de  "Subsidieregeling ter bevordering van zoetwatervoorraad zandgronden 2023" en tegelijkertijd ontwikkelen we een kansenkaart voor waterconservering. 

Deelgebied bebouwd gebied
Er is een projectleider ingehuurd om de afspraken vanuit de overeenkomsten met de gemeenten te vertalen in beleidsregels die op hun beurt weer plek krijgen in de legger. Er is nog enige discussie over de verantwoordelijkheid voor onderhoudsplicht voor schouw- en secundaire wateren. Het streven is om eind 2026 de beleidsregels in het algemeen bestuur vast te kunnen stellen. 

Deelgebied Waddeneilanden
Voor de Waddeneilanden is het belangrijk om te zorgen voor een goed evenwicht tussen gebruik en aanvulling van het grondwater, zodat de zoetwaterbel onder de duinen behouden blijft. We zorgen dat het zoetwater in de duinen zo natuurlijk mogelijk in de duinen blijft en er zo min mogelijk zoetwater wordt afgevoerd van de eilanden naar de Waddenzee. In de polders gaan we verzilting tegen door hogere peilen. 

In het Regionaal Waterprogramma van de provincie is afgesproken dat voor de vrij afstromende gebieden, waar ook een groot deel van de watersystemen van de Waddeneilanden onder vallen, een GGOR (Gewenst Grond- en Oppervlaktewater Regime) wordt opgesteld. We willen in het proces van het opstellen van de Integrale Waterplannen de GGOR onderdeel maken. Voor Schiermonnikoog is het IWP al afgerond, het opstellen van een GGOR voor Schiermonnikoog zou een mooie pilot kunnen zijn voor andere GGOR processen.

We werken samen met provincie en gemeenten aan een gezamenlijke aanvraag binnen het deltaprogramma zoetwater voor subsidie uit het Deltafonds. Deze kan worden ingezet voor maatregelen om water vast te houden en zuinig watergebruik te stimuleren, maar ook voor adaptatiemaatregelen bij wateroverlast. De provincie heeft de regie over deze aanvraag.

In de verschillende gebiedsprocessen en projecten op de Waddeneilanden brengen we onze expertise in. Voorbeelden daarvan zijn de gebiedsprocessen Ameland en Terschelling, pilot hergebruik effluent rwzi Schiermonnikoog, PPS Terschelling, Klimaatdialoog Terschelling en de Integrale waterplannen (IWP) die de provincie voor elk Waddeneiland opstelt. Momenteel wordt voor Vlieland, Terschelling en Ameland gewerkt aan de definitiestudie (reikwijdtebepaling) zodat na de zomer de IWP's verder uitgewerkt kunnen worden. De provincie is hiervan de opdrachtgever. We werken samen met de betreffende gemeenten, Vitens, terrein beherende organisaties en de adviescommissies van de Waddeneilanden worden betrokken. 

Het project Publiek-Private-Samenwerking (PPS) Terschelling is in april afgerond, de kennis daaruit wordt ingezet bij het opstellen van IWP Terschelling. De klimaatdialoog is in twee dorpen op Terschelling gevoerd en werken we nu in samenwerking met bewoners en gemeente en verder uit. Ook werken we samen met agrarische collectieven op de eilanden zodat zij weidevogelpompjes op agrarische gronden kunnen plaatsen. 

Voor de IWP’s is afgesproken om de maatregelen voor Wetterskip Fryslân die hieruit voortkomen te laten landen in het Waterbeheerprogramma (in de paragraaf over de Waddeneilanden); hiermee worden de maatregelen goed geborgd.

Een klimaatbestendig watersysteem is bestand tegen piekneerslag én langdurige droogte.

We maken een boezemplan. De urgentie van de klimaatproblemen voor ons boezemsysteem, de nieuwe inzichten van het KNMI en over de zeespiegel en het steeds meer uitgevoerd raken van het huidige plan leidden tot de noodzaak van een nieuw plan als opvolger van het huidige Veiligheidsplan II. 

Dit  boezemplan heeft een aantal doelen:

• meer inzicht te krijgen in de effecten van klimaatverandering en zeespiegelstijging op de boezemwaterstanden en zoetwaterbeschikbaarheid en de verschillende functies van de Friese 
  boezem om daarmee de belangrijkste dilemma’s en keuzes goed in kaart te brengen.   
• een overzicht bieden van de stand van de maatregelen uit het Veiligheidsplan II en de slimme praktijkoplossingen die we nu al doorvoeren. 
  op basis van de verbeterde inzichten de maatregelen die we nu al nemen beoordelen op (verwachte) effectiviteit en efficiëntie. 
• ‘no regret’ maatregelen benoemen om de huidige maatregelen aan te vullen en/of aan te passen  voor de komende planperiode (2027-2037) en die ons financieel dichter bij de ‘blauwe lijn’ brengen. Daarbij besteden we ook aandacht aan wat nodig is om die maatregelen uit te kunnen voeren en welke hobbels (bijvoorbeeld financieel, medewerking van anderen et cetera) daarbij overwonnen moeten worden. 
• het grondwerk te leggen voor maatregelpakketten voor de boezem voor de lange termijn.

In de tweede helft van dit jaar maken brengen we in kaart welke no regret oplossingen ons maatregelenpakket voor de komende planperiode versterken. Dit verwerken we in het boezemplan dat we in 2027 ter besluitvorming aan het algemeen bestuur aanbieden.

Een robuust watersysteem betekent dat we flexibel kunnen inspelen op veranderingen en betrouwbaar waterbeheer blijven leveren aan inwoners, landbouw en natuur. 

Hiervoor gaan we de beschikbare kennis en data beter benutten. Er is al een schat aan informatie: van waterstandsmetingen, sensordata en onderhoudsgegevens tot externe bronnen over weer, bodem en gebruik. Door het beter koppelen en benutten van deze data kunnen we integrale beslissingen nemen, die zorgen voor een effectieve inzet van onze middelen en meerwaarde bieden op systeemniveau.  Het effectief ontsluiten van deze data voor alle stakeholders ondersteunt analyses om deze te vertalen naar concrete beslissingen over onderhoud, vervanging en ontwikkeling van onze infrastructuur. Niet als doel op zich, maar als middel om het watersysteem robuust te maken. Dit is een continu proces.

We zijn gestart met de voorbereidingen van het monitoringsplan waarin we beschrijven hoe we data verzamelen over waterkwaliteit, -kwantiteit en ecologie en hoe we die benutten voor beleid en beheer. Met behulp van slimme sensoren en data-analyses willen we sneller inspelen op veranderingen in het watersysteem, bijvoorbeeld bij droogte of extreme neerslag. 

Hoogwatercircuits (HWC) vormen een integraal onderdeel van ons watersysteem. Vooral in het veenweidegebied staan we voor een fundamentele uitdaging: de functiebediening van deze circuits raakt uitgeput, peilhandhaving is ingewikkeld en de beheerkosten nemen toe. Met de vaststelling van de Aanpak Hoogwatercircuits in 2022 voeren we reparaties uit aan de meest urgente circuits. Voor een robuust en toekomstbestendig watersysteem, dat betaalbaar moet blijven,  is echter een bredere aanpak nodig. Daarvoor zoeken we actief de samenwerking met andere overheden. In 2026 scherpen we de vastgestelde Aanpak HWCs aan. 

In lijn hiermee zetten we in 2026 de uitvoering van de Funderingsaanpak Veenweide Fryslân voort. Daarnaast werken we aan de verdere ontwikkeling van deze aanpak, gebaseerd op de tussenevaluatie en in samenhang met nieuwe landelijke ontwikkelingen, zoals de Nationale Aanpak Funderingen (NAF). Hoogwatercircuits zijn een deelpilot in de Gebiedsgerichte Leeraanpak (2026-2028) vanuit de NAF.

We werken aan een watersysteem dat schoon en gezond is voor mens, dier en natuur, en waarmee we voldoen aan de doelen van de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW). Om dit te realiseren zetten we verschillende instrumenten in.  

We werken aan een natuurvriendelijke inrichting en beheer van watersystemen. Daarvoor ronden we de huidige maatregelen in de planperiode 2022-2027 af. Tegelijk bereiden we ons voor op het nieuwe KRW-plan voor 2028-2033. Daarin worden nieuwe maatregelen opgenomen, ook om te compenseren voor de effecten van klimaatverandering, de opkomst van exoten en de toenemende druk op de ruimte. We investeren in natuurvriendelijke oevers, vismigratievoorzieningen en ecologische zones. Beheer en onderhoud aan watersystemen voeren we zo natuurvriendelijk mogelijk uit: zorgvuldig omgaan met het verwijderen van vegetatie en waterkwaliteitsbaggeren daar waar dat nodig is. Samen met de provincie werken we aan een natuurvriendelijke inrichting van watersystemen in de natuurgebieden. De uitvoering van deze maatregelen verloopt momenteel volgens planning.

We pakken verontreiniging bij de bron aan. Dat doen we door een zorgvuldige vergunningverlening en goed toezicht en handhaving. Recente ervaringen laten zien dat voldoende aandacht hiervoor belangrijk is. 

Een bronaanpak geven we ook vorm in samenwerking met partners, bijvoorbeeld in de landbouw en industrie. Een voorbeeld daarvan is de samenwerking met agrarische partijen en de provincie in het Deltaprogramma Agrarisch Waterbeheer (DAW) om door het nemen van bovenwettelijke (stimulerende) maatregelen de emissies van nutriënten (stikstof en fosfor) en bestrijdingsmiddelen naar het oppervlaktewater te minimaliseren. We zoeken de samenwerking met de rijksoverheid, provincies en gemeenten, daar waar de instrumenten van het waterschap niet toereikend zijn om verontreiniging van het watersysteem te voorkomen

Ook met gemeenten werken we samen om de kwaliteit in stedelijk gebied te verbeteren: de aanpak van riooloverstorten en indirecte lozingen. Ook leiden we samen met gemeenten waterkwaliteitsdoelen voor het water in bebouwd gebied af. De uitvoering hiervan verloopt momenteel volgens planning.

We zetten voorlichting in om partijen en burgers te betrekken bij schoon en gezond water. In 2026 hebben we hier weer acties voor uitgevoerd, waaronder voorlichting op de opleiding voor dierenartsenassistenten over het gebruik van diergeneesmiddelen. Ook kennen we subsidieregelingen om schoon, gezond en voldoende water te stimuleren. Een voorbeeld daarvan is de subsidieregeling waterconservering op de hogere zandgronden, welke bij kan dragen aan verbetering van de hydrologische situatie op de zandgronden en in de beekdalen en vermindering van emissies van nutriënten en bestrijdingsmiddelen naar het water.

Door het uitvoeren van het Útfieringsplan Bioferskaat willen we de ecologische kwaliteit versterken door ecologisch beheer van onze terreinen en andere maatregelen die de leefgebieden voor planten en dieren verbeteren en verbinden. Denk aan het herstellen van natuurlijke oevers, het verwijderen van kunstmatige barrières voor vissen en gefaseerd maaien van rioolwaterzuiveringsterreinen en andere terreinen. Daarnaast pakken we invasieve exoten aan zoals grote waternavel en experimenteren met het wegvangen van invasieve rivierkreeften, omdat die de uitvoering van ons waterbeheer en de biodiversiteit bedreigen. Door samen te werken met natuurorganisaties en kennispartners zorgen we voor een integrale aanpak waarin biodiversiteit wordt meegenomen bij al onze werkzaamheden. Zo dragen we bij aan een gezond en veerkrachtig ecosysteem. 

We werken samen met partners en medeoverheden om de kosten voor het watersysteem beheersbaar te houden, waarbij we zorgen dat de standpunten van het Wetterskip zo goed mogelijk worden mee- en overgenomen in beleidsvorming, ruimtelijke ordening en uitvoering. Daarbij zetten we actief in op externe financiering. 

Het algemeen bestuur staat de komende jaren voor koersbepalende besluiten, die richting geven aan het waterbeheer en de betaalbaarheid van het watersysteem. Het gaat om het ontwerp van het Waterbeheersplan 2028-2033, de inspraak bij de Provinciale en Gemeentelijke Omgevingsvisies en de vaststelling van de KRW-doelen 2028-2033. De uitvoering van deze trajecten verloopt momenteel volgens planning.