Het zicht op de buitenwereld houden is essentieel. We leven immers in een snel veranderende samenleving, waartoe we ons moeten blijven verhouden. Voor de Perspectiefnota is een omgevingsscan uitgevoerd. Daarin zijn verschillende maatschappelijke ontwikkelingen in kaart gebracht, die onze taken als waterschap (kunnen) beïnvloeden. Tegelijkertijd hebben zich ook nieuwe ontwikkelingen voorgedaan die een impact hebben op onze Begroting.
Terugblik op Perspectiefnota: welke veranderingen doen zich voor in onze omgeving?
Allereerst is klimaatverandering benoemd als ontwikkeling die ons werk en het watersysteem steeds meer zal beïnvloeden. We moeten onze dijken versterken en meer water vasthouden om te zorgen voor voldoende zoet water. De waterkwaliteit kan ook door klimaatverandering verslechteren.
Een tweede ontwikkeling uit de Perspectiefnota is de verontreiniging van ons water door medicijnresten, industriële chemicaliën en bestrijdingsmiddelen. We zullen daardoor meer gaan meten en maatregelen nemen in ons watersysteem en in de waterketen om de verontreiniging tegen te gaan. Bronaanpak wordt ook belangrijker om die verontreiniging in ons water te verminderen.
Ook hebben we in de Perspectiefnota benoemt dat de verhouding tussen samenleving en overheid al decennia aan het veranderen is. De toenemende ingewikkeldheid en verwevenheid van maatschappelijke problemen zorgt ervoor dat overheden steeds meer moeten samenwerken met elkaar en met de mienskip. Inwoners nemen het gezag en de feiten van de overheid niet meer vanzelfsprekend aan.
De overbelasting van het elektriciteitsnetwerk neemt toe, doordat er steeds meer elektriciteit in de energiemix komt. Omdat wij afhankelijk zijn van elektriciteit voor ons waterbeheer, wordt energie steeds meer een strategisch onderwerp.
We hebben verder te maken met schaarste aan grondstoffen en een toenemende nadruk op circulariteit. Dit heeft gevolgen voor de planning en uitvoering van onze investeringsprojecten en ons werk.
Naar verwachting zal de digitalisering van de maatschappij onverminderd doorgaan. Data spelen een steeds grotere rol. Dit leidt tot kansen op het terrein van efficiëntie en we kunnen op basis van data betere besluiten nemen. Personeelstekorten kunnen verminderd worden door automatisering. Tegelijkertijd zijn er ook bedreigingen door digitalisering, zoals hacks en cyberaanvallen, waartegen we bestand moeten zijn in onze bedrijfsvoering.
Een andere ontwikkeling die we in de Perspectiefnota hebben geduid gaat over het toenemende belang van Europese regels. De verwachting is dat de Europese regelgeving zal toenemen en strenger zal worden, waardoor wij ons werk hierop moeten aanpassen. Wij hebben te maken met de Europese Kaderrichtlijn Water, waardoor we waterkwaliteitsdoelen moeten halen in 2027 en de jaren daarna. Ook zal de nieuwe Europese richtlijn Stedelijk Afvalwater ertoe leiden dat nieuwe zuiveringstechnieken noodzakelijk worden en grote investeringen nodig zijn. Verder ontwikkelt Europa allerlei richtlijnen op het gebied van duurzaamheid.
We hebben ook te maken met een toenemende krapte op de arbeidsmarkt. Schaarste van personeel heeft een effect op onze bedrijfsvoering. Ook zal het een prijsopdrijvend effect hebben en zal de doorlooptijd van onze projecten voor veilig, voldoende schoon toenemen.
Ten tijde van het opstellen van de Perspectiefnota kwam het Hoofdlijnenakkoord van de nieuw gevormde regeringscoalitie naar buiten. Hierin was aandacht voor water: dijkversterking, zoetwaterbeschikbaarheid en toekomstbestendig bouwen. Tegelijkertijd bleek al snel dat het NPLG op losse schroeven stond en dat het Transitiefonds voor de financiering van de transitie van het landelijk gebied zou komen te vervallen.
Nieuwe ontwikkelingen in onze omgeving sinds de Perspectiefnota
De ontwikkelingen uit de Perspectiefnota zijn onverminderd van kracht. Er hebben zich echter ook ontwikkelingen voorgedaan sinds de Perspectiefnota, die aandacht verdienen in onze Begroting.
Volgend op het Hoofdlijnenakkoord is in september het Regeerakkoord uitgekomen. Hierin staan weinig concrete plannen over de zorg voor veilige dijken, schoon water en het voorkomen van watertekort en wateroverlast. Voor Wetterskip Fryslân is het belangrijk dat “water en bodem sturend” wordt doorgezet en in landelijke wetgeving wordt verankerd. In 2023 hebben we onze Blauwe Omgevingsvisie (BOVI) opgesteld, waarmee we de structurerende keuzes uit de brief Water en Bodem sturend (Wabos-brief) uitgewerkt hebben voor Friesland en Gronings Westerkwartier.
De politieke ontwikkelingen hebben ook onzekerheid met zich meegebracht over het vervolg van de transitie in het landelijk gebied. Er is naar buiten gekomen dat het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) wordt gestopt. In het Hoofdlijnenakkoord is opgenomen dat het Transitiefonds, en dus de financiering voor dit programma, wordt geschrapt. We houden de doelen overeind, maar we zullen moeten prioriteren en faseren vanwege beperkte financiële middelen. Deze onzekerheid heeft impact op onze opgave in het watersysteem. Het leidt ertoe dat we een nieuwe aanpak moeten formuleren voor de Gebiedsgerichte Aanpak die onder FPLG door overheden werd ontwikkeld.
De eerste tranche van het maatregelpakket FPLG was al goedgekeurd, waardoor wel circa € 180 miljoen naar Friesland komt, onder andere voor veenweide.
In juni 2024 is een wetsvoorstel goedgekeurd die gaat over meer participatie bij waterschappen. Nieuw is dat burgers betrokken moeten worden bij de voorbereiding, de uitvoering en de evaluatie van beleid en plannen van het waterschap. In het participatiebeleid en de participatieverordening, die in 2023 zijn vastgesteld bij Wetterskip Fryslân, is al rekening gehouden met deze wetswijziging. We moeten nu verplicht aangeven op welke wijze we invulling geven aan het uitdaagrecht en moeten onze verordening hierop aanpassen (zie Bestuur & Organisatie).
In de Perspectiefnota schreven we al dat energie een steeds belangrijker onderwerp wordt voor waterschappen. In Friesland was de netcongestie er al, maar inmiddels blijkt dat deze langer gaat duren dan verwacht door vertraging in netverzwaringsprojecten van netbeheerders. In de Energievisie die we aan het opstellen zijn, zullen we deze ontwikkeling in ogenschouw nemen, zodat we een betaalbare, duurzamere en betrouwbare energievoorziening kunnen waarborgen (zie Bestuur & Organisatie).
In juni 2024 is de Natuurherstelwet vastgesteld. Hiermee wil de Europese Commissie natuur(gebieden) in Europa herstellen. Het is nog niet precies duidelijk welke impact deze wet op onze opgaven zal hebben. Duidelijk is wel dat natuur met deze wet verder wordt beschermd. Er is aandacht voor biodiversiteit, natuurherstel, bodemverbetering en het vernatten van veenweide. De Nederlandse overheid zal een Herstelplan moeten gaan opstellen om te voldoen aan de nieuwe Europese wet.
Met ingang van 1 januari 2025 is het nieuwe Waterschapsbesluit van kracht voor alle waterschappen. Dit nieuwe besluit stelt andere eisen aan de inrichting van onze begroting en de wijze waarop wij onze cijfers presenteren. De belangrijkste wijzigingen zijn:
• De begroting is opgedeeld in een beleidsbegroting en een financiële begroting
• De baten en de lasten worden apart gepresenteerd
• Aan de begroting en jaarrekening wordt de nieuwe paragraaf assetmanagement toegevoegd
• Een aantal verplichte bijlagen zijn vervallen
• Met ingang van 2025 geeft het dagelijks bestuur zelf een verklaring af over de rechtmatigheid van haar handelen
De doelstelling achter het gewijzigde besluit is de besturen (algemeen en dagelijks) meer inzicht te geven in de financiën van het waterschap. Deze begroting is de eerste begroting die volgens de nieuwe richtlijnen is opgesteld. We hebben daarin geprobeerd zoveel mogelijk te voldoen aan de nieuwe eisen. Hierdoor gaat de vergelijking van de financiële cijfers met voorgaande jaren niet helemaal meer op.
Trendanalyse van waterschapslasten op lange termijn
In het voorjaar van 2025 komen we met een tweetal financiële trendanalyses waarin de effecten van de BOvi op het watersysteem en de ontwikkelingen op het gebied van waterveiligheid (HWBP) en waterketen (nieuwe regelgeving en vervangingsvraagstuk) zijn meegenomen. We hebben het algemeen bestuur op 4 oktober 2024 hierover geïnformeerd.
In deze begroting zijn de financiële effecten van de trendanalyse niet meegenomen. We willen hierover het gesprek voeren met het algemeen bestuur en in gezamenlijkheid hier een keuze in maken. We nemen dit mee in de tussentijdse evaluatie van het coalitieakkoord.